Sarita ni JUAN S.P. HIDALGO, JR.
Dimteng ti adu a kannaway iti dayta a tawen. No aniat’ ipalnaadna, dayta ti insapsapulanda iti sungbat… 
TAWEN 1924. Sumingsingising pay laeng ti init iti mungay ti Bantay Balungao idi sumangpet ti dakkel a pangen dagiti kannaway iti batog ti talon nga awat ni Apong Venancio Sionil ti Bario Cabugaoan, ili ti Rosales, probinsia ti Pangasinan.

Nasdaaw dagiti mannalon a nakakita iti isasangpetda. Iti pattapattada, agarup lima gasut dagiti kannaway. Daytoy pay laeng ti kadakkelan a bilang ti kannaway nga immay iti Rosales manipud idi agbalin daytoy nga ili idi Marso 16, 1852.

Naidumduma ti porma dagiti kannaway iti panagtayabda. Naguurnosda iti narakab a sirkulo, nga iti tengngana, dakdakkel a kannaway ngem dagiti kakaduana.

Namitlo a rinikusda ti batog ti talon ni Apong Venancio sa nagdissoda iti kapagayan.

Nakaan-annad ti panagdissoda iti baet dagiti pagay ket awan ti uray maysa a pagay a nabaddekanda.

“Isaganayon ti umok,” kinuna ti kadakkelan a kannaway.

Malaksid iti kinadakkel ti nagbilin a kannaway, timmakder dagiti dutdot ti ulona a nagporma a kasla korona. Kasla nawarsian ti tengngedna ken ti bukotna iti babassit a bumalitok a nalabaga ken asul a batek. Sumilsilap a kasla pirak dagiti sakana agraman dagiti karaykayna.

Agarup sangagasut a kannaway a nakasippit iti nadumaduma a babassit ken nagango a sanga ken bulong ti nagsasaruno a napan iti abay ti akindaya a tambak ti kinelleng, ket nangaramidda iti dakkel nga umok.

Inamiris ti dakkel a kannaway ti umok. Idi mapnek, inin-inayadna ti nagtugaw iti tengngana.

Sakbay nga agmatuon, naggigiddan a naguni dagiti kannaway. Abakda pay ti gakgak dagiti tukak no rugrugi ti tudo ti kapigsa ti unida.

Nakaitlogen ti dakkel a kannaway. Maysa laeng ti itlogna a dakdakkel ngem iti gagangay nga itlog ti kannaway.

Iti mumalem, nagtatayab ti agarup lima gasut a kannaway ket nagwarasda kadagiti taltalon iti ili ti Rosales tapno agsapulda iti taraonda.

Kadagidi a tiempo, nakalamlames dagiti talon ti Rosales. Awan pay idi ti agus-usar iti insektisidio ken abuno a produkto ti paktoria a nakaad-adu ti laokna a kemikal. Natatayag ken nababaked dagiti pagay a pagat-barukong, ket no saanda la ketdi a mabagyo, nakatakderda nga aggipi ken agtamedda laeng no narpekandan iti dadakkel a dawa.

Masmasdaaw dagiti mannalon ti Bario Cabugaoan a nairana nga adda iti taltalon idi sumangpet dagiti tumatayab. “Apo, nagadudan!” kunkunada. Kadagiti napalpalabas a panagtatalon, manmano ti makitada a kannaway iti taltalon. Dida pay ket mapupuotan no kua ti isasangpet dagiti kannaway. Basta makitada lattan iti maysa nga aldaw nga adda agtayabtayab ken agdissodisso a kannaway iti kataltalonan. Adda latta met makitada nga agdisso iti bukot ti nuang bayat ti panagar-arab ti naud-udi. Inton mangrugin ti panagaani, didanto manen mapupuotan ti ipapanaw dagiti kannaway. Basta awanto lattan ti makitada a tumatayab.

Agpamukelen dagiti pagay ket idandanag dagiti mannalon no makaperhuisio dagiti kannaway kadagiti pagay. Iti sirok ti lakay a mangga iti solarna, kinapatang ni Apo Policarpio Savellano, ti Teniente del Barrio, dagiti kabarioanna tapno pagsasaritaanda ti isasangpet dagiti tumatayab. Nagtugaw ti Teniente del Barrio iti atiddog a papag a nagsinnumbangiran ti uppat pay a kaarrubana idinto ta nagmasngaad ti dadduma.

“Adda la ketdi naisangsangayan a banag nga ipalnaad ti isasangpet ti kastat’ kaaduna a kannaway,” kinuna ti Teniente del Barrio. “Ti nasayaat paliiwentayo no ania ti sumaruno a mapasamak.”

“Naimas met ti karne ti kannaway, Apo Teniente,” kinuna ni Apo Buenaventura Somera, maysa pay a mannalon. “Mabalin nga ibulodan iti eskopeta, no kas pangarigan.”

“Ba’amon, Kabagis,” kinuna ti Teniente del Barrio. “Ditay met makurkurangan iti taraken a manok. Ibilangtay laengen a sangailitayo dagita a kannaway…”

“Dayta man, Apo Teniente,” kinuna ni Apo Apolinario Sison, maysa pay a mannalon. “Kusto ti kunam. Adda koma mannurattayo a mangilanad iti pakasaritaan ti Cabugaoan nga ita a tawen ket adda agarup lima gasut a kannaway a simmarungkar!”

Saan a nagtimtimek ni Apong Venancio. Ita laeng nga umapay manen iti panunotna ti sao a mannurat. Managbasa met iti nailibro a nobela, kas koma iti “Mining, wenno Ayat ti Kararua” ni Mena Pecson Crisologo, ket daydayawenna ti kinalaing dagiti mannurat nga Ilokano. Ammona nga awan ti mannurat ti Rosales.

Maysa a bigbigat a sinarungkaran ni Apong Venancio ti talonna, nadlawna, bayat ti panangtaluntonna iti tambak, ti panagdardaras dagiti kannaway a timmayab manipud iti tengnga ti pinagayan, ket nagdissoda a nagaabay iti tambak a pagpagnaanna. Agarup duapulo dagitoy ket isu ti kitkitaenda. Nagunida pay a naggigiddan, a kas man ibagada kenkuana a dinan patuloyen pay ti magna.

“Hmmm,” nakuna ti lakay, ket nagammusay, kas ugalina no adda mapaliiwna a naidumduma, “kasla adda salsaluadanda ditoy.”

Impalawlaw ti lakay ti panagkitana iti kinelleng a naggapuan dagiti kannaway. Adda sumagmamano a kannaway iti asideg ti tambak a ‘yan ti umok. Naguni met dagitoy. Uppat a kannaway ti timmayab manipud iti ‘yan ti umok ket nagturongda iti uppat a dereksion. Napalalo ti unida.

Masmasdaaw ti lakay iti nakitana. Pimmigsa ti atapna nga adda salsalakniban dagiti tumatayab iti pinagayanna.

“Adda ilemlemmengyo dita, ania?” kinunana kadagiti kannaway iti tambak a ‘yanna.

Naggigiddan a naguni dagiti kannaway.

“Ne, ammoda ti sumungbat!” Napaellek ti lakay. “Ania nay dayta ilemlemmengyo?”

Naguni manen dagiti kannaway.

“Aysiay…” nakunana manen. “Ay, ket paliiwentay ngarud, a!”

Irubrubuatna pay laeng ti agmasngaad iti tambak idi makitana ti panagsangpet ti adu a kannaway manipud iti uppat a direksion. Napalalo ti unida. Nagdissoda nga agaabay kadagiti tambak a nanglawlaw iti kinelleng a ‘yan ti umok. Dagiti naudi a simmangpet, nagtalinaedda nga agrikusrikus iti ngato. Nagsangpet pay ti ad-adu a kannaway ket nangpormada iti sirkulo iti ngato, iti batog ti talon ni Apong Venancio.

Nakita ni Apong Venancio ti kaarrubana a mannalon, ni Apo Hermogenes Sunico, nga umay met mangkita iti talonna. Magmagna daytoy iti maikatlo a tambak manipud iti yanna.

Bigla a naggigiddan a naguni dagiti kannaway iti baba ken iti ngato.

Napasardeng ti Apo Hermo ket napalalo ti siddaawna iti masaksaksianna. Nakitana ni Apong Venancio a nakamasngaad iti tambak. Sineniasanna ti lakay.

Timmakder ti lakay ket sineniasanna ti padana a mannalon nga umadayo.

Ngem saan sa a naawatan ni Apo Hermo ti lakay ket inrubuatna manen ti magna.

Naggigiddan manen dagiti agtaytayab a naguni.

“Agsublikan! Agsublikan!” impukkaw ti lakay. Inusarna pay ti balanggotna a nagsenias.

Addan sa tultuleng ni Apo Hermo ket intuloynan ti magna.

Naggigiddan manen ti uni dagiti kannaway, a pakairamananen dagiti adda kadagiti tambak.

Pudno nga adda tultuleng ni Apo Hermo ket intuloyna latta ti magna.

Naputed ti maysa a paset ti sirkulo dagiti kannaway, ket simmina ti sumango a puted, nagsuek daytoy sa dirediretson nga agturong iti mannalon.

Napasardeng ni Apo Hermo. Sakbay a maalana ti agtaray, maysa a kannaway ti nangsippayot iti balanggotna. Napaikkis ti mannalon iti napalalo a butengna. Ket taray daytan nga aw-awaganna amin a santo ken santa a malagipna.

Saan a sinurot dagiti kannaway ti lakay. Nagsublida iti tangatang iti batog ti talon ni Apong Venancio. Nangbukelda manen iti sirkulo.

Nakudkod ni Apong Venancio ti ulona. “Adda bukodda a saririt,” nakunana iti bagina. Kapkapnekannan nga adda ilemlemmeng ken bambantayan dagiti kannaway iti kinellengna.

Kinasaritana dagiti kannaway iti tambak a ‘yanna. “Ala, wen, dikay singsingaen bayat ti kaaddayo ditoy. Ngem, ne, ikariyo, a, a diyo met singsingaen ti panagdawa dagiti pagay… tapno addanto met piman pagbiagmi iti masanguanan nga aldaw.”

Naggigiddan a naguni dagiti kannaway iti tambak.

Umis-isem ti lakay a nangipalnek iti balanggotna iti ulona, nagbuelta tapno agawiden. Kasla di mamati a nakitulag kadagiti kannaway.

Nagam-ammangaw ni Apo Hermogenes Sunico iti pannakapabutnganna idiay taltalon. Sinarita ni Apong Venancio ti napasamak idiay taltalon. Nakabatbati, kuna dagiti nakangngeg.

Gapu ta di agsusurot dagiti sasawen ni Apo Hermo, no di laeng “Kannaway! Ay, kannaway!” ti maawatan, tallo a baglan ti nagtitinnulong a nangpaimbag kenkuana. A, ngem dandani met naibus dagiti tarakenna a manok iti kaaatangda.

Ni Apong Venancio ti nakadamagan ni Teniente del Barrio Policarpio Savellano iti napasamak ken ni Apo Hermogenes Sunico idiay taltalon.

“Adda pamalpalatpatanyo, Ama, no ania man dayta a bambantayanda?” dinamag ti Teniente del Barrio.

Nagwingiwing ti lakay a mannalon.

Kinapatang manen ti Teniente del Barrio dagiti kabarioanna iti sirok ti lakay a mangga iti solarna. Padapada ti imbaga dagiti mannalon nga awan ti nadadael a pagayda bayat ti kaadda dagiti kannaway. Ngem kas man bimmassit ti mabanniitanda a lames manipud idi sumangpet dagiti kannaway. Dagiti kannaway ti itudoda nga akingapuanan.

“Atapen ni Ama Venan nga adda ilemlemmeng wenno bambantayan dagiti kannaway iti talonna,” kinuna ti Teniente del Barrio. “Ania ngata daydiay?”

“Amangan no adda nagitlog a kaduada,” kinuna ni Apo Arturo Sanchez, maysa pay a mannalon.

“Addan nakakita kadakayo iti umok wenno itlog ti kannaway?” dinamag ti Teniente del Barrio.

Awan ti simmungbat. Nagwingiwing ti kaaduan.

“Iti daytoy a kalakayko,” kinuna ni Apong Venancio, “awan pay ti nakitak nga umok wenno itlog ti kannaway. Kasta met laeng ti kunkuna dagidi nagkauna nga appotayo.”

“Wen, aya!” kinuna ti Teniente del Barrio. “Pudno a misterio pay laeng agingga ita ti panagumok ken panagitlog dagiti kannaway.”

Nagtimek ni Apong Venancio. “Ammotayon ti napasamak ni Kabagis Hermo, liklikantayo ngarud ti ’yanda. Kaniak a maysa, awan met ti makitak a perhuisio nga inaramidda kadagiti pagay. Bay-antay latta idan agingga a pumanawda.”

Ngem sabali ti taray ti utek ni Apo Hermenegildo Sunico, inaunaan nga anak ni Apo Hermogenes Sunico. Riniknana ti napasamak iti amana ken ti dandani pannakaibus dagiti tarakenda a manok iti kaaatang dagiti baglan a nangagas iti lakayda.

“Kimat laeng ti di mabales,” kinunana ken ni baketna, ni Francisca Salatan-Sunico. “Innak buloden ti eskopeta ni ‘Liteg Uppong ta mangpaltogak iti sukat dagiti manoktayo!”

“Ay, ay, ay, Ildo, dimo isarsarak ‘ta bagim, pangngaasim,” inyatipa ti babai a medio nagnerbios pay iti pangta ti lakayna. “No rinibu kano ti nangsippayot ken ni tata!”

“Adu la amin! No rinibu ti bilangda, ad-adu ti perdigones a bala ti eskopeta!” kinuna ni Apo Ildo ket immulogen.

Di ammo dagiti agassawa nga adda salsallapingaw a nairana nga agin-inana iti sanga ti pinuon ti damortis iti abay ti balayda, ket nangngeg daytoy ti amin a nagsaritaanda. Dinagdagus daytoy ti timmayab a napan iti pinagayan ni Apong Venancio ket impulongna ti nangngegna iti manguk-ukop a kannaway.

“Apo, Apo,” kinuna ti salsallapingaw, “mapan kano bumulod iti kanion ti ulitegna ta ‘maynakayo rauten!”

Naggigiddan a naguni dagiti guardia a kannaway.

“Agyamankami iti imbagam, naimbag a salsallapingaw,” kinuna ti manguk-ukop. “Ita, masapultayo ti tulong dagiti alimbayongan dita bantay. Di la mabalin nga anayemon ti tulongmo ket sikan ti mapan mangawag kadakuada ditoy?”

Timmayab manen ti salsallapingaw. Nalaka laeng a nasapulanna ti taeng ti maysa a pangen dagiti alimbayongan iti sirok ti dakkel a bato ti Bantay Balungao. Agarup sangagasut ti nagboluntario a simmurot kenkuana idi agsubli iti kinelleng ni Apong Venancio.

“Kasla dimi patien a kanion ti alaenda ditoy, Apo,” kinuna ti pangulo dagiti alimbayongan iti dakkel a kannaway iti umok. “Amangan no palsiit wenno palsuot ti usarenda.”

Naguni dagiti guardia a kannaway, ‘tay uni a kasla katawa.

Nabainan ti salsallapingaw. Nagpakada ket timmayaben a pimmanaw.

Nabulod nga agpayso ni Apo Hermenegildo Sunico ti eskopeta ni ulitegna nga Apo Uppong.

“Mano a perdigones ti linaon ti maysa, ‘Liteg?” pinennekna idi ibolsana ti lima a bala ti eskopeta.

“Hmm, dua gasut sa ti imbaga ‘diay aglaklako, Barok,” kinuna ti lakay.

“Ba’am, ‘Liteg, ta idagasankanto ‘ti adobuem ‘ton agawidak,” inkidday pay ni Apo Ildo.

Nangitugot ni Apo Ildo iti dua a sako a pagikargaanna kadagiti mapaltoganna a kannaway, ken maysa a puted ti kawayan a pangassiwna.

Maysa a billit-tsina ti nakapasungad kenkuana idi un-unorennan ti tambak a mapan iti talon ni Apong Venancio. Dinagdagus ti billit ti timmayab a napan iti manguk-ukop a kannaway.

“Dios ti agngina, naimbag a billit-tsina,” kinuna ti manguk-ukop. “Agsaganakayon,” kinunana kadagiti alimbayongan.

Nagbangabanga dagiti alimbayongan iti ngatuen ti umok. Magsikuna:

“Bagik ‘diay agongna!”

“Bagik ‘diay bibigna!”

“Siak met ‘diay timidna!”

“Bagik ‘diay kanigid a lapayagna!”

“’Diay met kanawanna kaniak!”

“Bagik ‘diay teltelna!”

“’Diay met tengngedna kaniak!”   

 “’Diay kanigid a kilikilina kaniak!”

“Siak ‘diay kanawan!”

“Bagik ‘diay ukel-ukelna!”

“Siak met ‘diay… tillayonna!”

Kayat a siluden dagiti alimbayongan ti amin a paset ti bagi ni Apo Ildo Sunico.

“Ne, no patuloyenyo dagita ibagbagayo, amangan no matay dayta a mannalon,” kinuna ti manguk-ukop. “Umanayen ti uppat a silud tapno mapabutngan. Maysa iti kanigid a lapayag, maysa iti kanigid a kilikili, maysa iti kanigid a luppo, ken maysa pay iti kanigid a tangan ti dapanna. Nalawag?”

“Wen, Apo!” naggigiddan a sungbat dagiti alimbayongan.

Naguni dagiti kannaway a guardia ti dakkel a kannaway.

“Ala, agsaganakayon. Agwaraskayo a nasayaat tapno awan ti mapuntaan ‘ti perdigones!”

Nagwaras nga agpayso dagiti alimbayongan.

“Darup!” inyikkis ti panguloda.

Ket insiweten ti pardasda nga agturong ken ni Apo Hermenegildo Sunico, nga agsagsagawisiw pay iti ragsakna bayat ti panangsurotna iti tambak a mapan iti pinagayan ni Apong Venancio.

Nakigtot idi kellaat nga adda nangsilud iti kanigid a lapayagna. Naibbatanna dagiti iggemna nga eskopeta, sako ken kawayan, ket napalalo ti asugna a nangapput iti lapayagna.

“Annay!” napaikkis idi masilud ti kanigid a kilikilina.

“Annay!” nayikkisna manen idi masilud ti kanigid a luppona.

“Annay!” Napatugaw iti tambak idi masilud ti kanigid a tangan ti dapanna.

Nagbilin ti lider dagiti alimbayongan. “Agbangabangatayo iti ngatuenna!”

Nagbangabangada nga agpayso iti ngatuen ni Apo Ildo.

Kurangna la a sumalto dagiti mata ti mannalon idi makitana dagiti alimbayongan. Apagbiit a nalipatanna dagiti sakit ti silud iti bagina, ket dinagdagusna ti timmakder. Agtaray koman idi malagipna ti eskopeta ket dinagdagusna a pinidut daytoy sa immaweren a nagawid.

Inggurigor ni Apo Ildo dagiti siludna. Indulin ni baketna a Francisca dagiti silud tapno addanto ebidensiada, no kasapulan, inton mangmiting manen ti Teniente del Barrio maipapan iti napasamak.

Sinarungkaran ni Apong Venancio ti talonna tapno penkenna no adda alimbayongan iti pinagayanna. Awan met ti madlawna. Anta gayam, nagawiden dagiti alimbayongan iti aponda iti sirok ti dakkel a bato iti Bantay Balungao. Kas iti immuna, nagtakder manen ti duapulo a kannaway a guardia ti dakkel a kannaway iti tambak a kas man ipakpakitada kenkuana nga agingga la ditan.

Inayaban nga agpayso ni Teniente del Barrio Policarpio Savellano dagiti kabarioanna idi makaungar ni Apo Hermenegildo Sunico. Pinagsaritada ni Apo Ildo, ket awan surok ken kurangna ti estoriana iti napasamakna. Sinarita met ni Apong Venancio ti napaliiwna iti talonna.

“Nairanrana la ngata ti kaadda dagiti alimbayongan?” kinuna ni Apo Apolinario Sison.

“Saan ngata, Ama,” kinuna ni Venerando Sansano, maysa pay a mannalon. “Panagkunak ket kadua dagiti kannaway dagidiay alimbayongan a mangsalsalaknib ‘ti nagitlog a kannaway… no pudno, a, nga adda nagitlog.”

Nagnunumuanda a dida singsingaen dagiti kannaway iti talon ni Apong Venancio agingga a pumanaw dagitoy.

Agmaragatasen dagiti dawa idi mapessaan ti kannaway ti itlogna. Pumirak a bumalitok ti dutdot ti sibong, ket dakdakkel nga amang ngem gagangay a piek ti kannaway. Pinanawan ti dakkel a kannaway ti umok ket nagpaypayakpak iti tambak a pangwatwatna kadagiti payakna.

Naggigiddan a naguni-uni dagiti kannaway a guardia idi makitada ti sibong, a kas man pangkablaawda iti naud-udi. Nakigtot la ket ngarud ti sibong ket nagkulmeg iti umok. Immasideg ti inana ket inlagidlagidna ti sippitna iti bukot ti sibong agingga a napukaw ti kebbakebba ti naud-udi ket timmakder manen daytoy.

Sumagmamano a kannaway ti timmayab a nagturong iti amin a direksion. Madamdama pay, nagsangpet ti adu a kannaway. Nagsasarunoda a limmabas iti batog ti sibong a kannaway sa nagdissoda kadagiti tambak. Pinagpapatanganda ti sibong, ket anian nga uni ti pinarnuayda iti panaggigiddanda nga aguni.

“Nalukmeg, sika! Immala ken ni inangna!” adda nagkuna.

“Nataer! Immala ken ni tatangna!” innayon met ti sabali pay.

Iti nagmalem, simmangpet dagiti nadumaduma a tumatayab. Limmabasda laeng iti batog ti sibong sa met la pimmanawda a napalalo ti unida. Adda pay nagkankanta.

Immay dagiti alibut ken banias, dagiti tekka ken alutiit, sada met laeng pimmanaw idi makitada ti sibong.

Immay dagiti nadumaduma a tukak. Napalalo a gakgakda idi makitada ti sibong. Nagdardarasda a pimmanaw kalpasanna ta naammuanda nga agsangpet dagiti uleg sakbay a sumipnget. Narigaten no adda maalun-on kadakuada.

Immay ti pangen ti nadumaduma nga insekto, dadakkel ken babassit, ket pimmanawda met laeng idi makitada ti sibong.

Iti sumipnget, nagsangpet ti nakaad-adu nga uleg, dadakkel ken babassit, nagita ken saan.

Kaaduanna ti naggapu iti kabakiran ti Bantay Balungao.

“Dimmagaskami iti dan-aw dita Barrio Salvacion, Apo, ket impaw-it dagiti igat ken ikan ti nabara a kablaawda kenka ken iti sibongmo,” kinuna ti karasaen a dua nga agpa ti kaatiddogna.

“Agyamankami kadagiti kablaawyo,” kinuna ti dakkel a kannaway.

Kiniddaw ti pangulo dagiti uleg nga agbati pay laeng ti sumagmamano a kaduada agingga a dumakkel ti sibong ken mabalinnan ti tumayab a kumuyog iti pangen iti dereksion a papananda. Immannugot ti dakkel a kannaway, ken nagyaman pay.

“Liklikanyo laeng dagiti tattao tapno awan ti maparnuay a riribuk manen,” kinuna ti ina ti sibong.

Nagbuteng dagiti mannalon ti Barrio Cabugaoan idi makakitada iti adu nga uleg kadagiti pinagayanda. Ti kaamakda unay isu dagiti dadakkel a karasaen nga agpapainit kadagiti tambak a pagnaanda. Pagsayaatanna, no makita ida dagiti uleg, makiinnuna met dagitoy nga aguyas iti sabali a direksion.

Nakadanon ti reklamo iti Teniente del Barrio, ket iti maysa a bigat, pinaawaganna manen dagiti bumario iti sirok ti lakay a mangga iti solarna.

Rinepaso ti Teniente del Barrio dagiti napalabas nga insidente iti kataltalonan ti Barrio Cabugaoan. “Immuna ti isasangpet dagiti kannaway,” kinunana. “Sa ti panangsippayotda ken ni Kabagis Hermo. Simmaruno ti panangsilud dagiti alimbayongan ken ni Kabsat Ildo. Sa ita, ti kaadda ti adu nga uleg kadagiti taltalontayo. An’a ti makunam, Ama Venan? Adda pannakainaigna dagitoy uleg kadagiti kannaway iti kinellengmo?”

“Apo Teniente,” kinuna ti lakay, “masansan a sarungkarak dagiti pagaytayo, ket uray maysa nga uleg awan ti nakitak. Diak mainaig dagiti uleg kadagiti kannaway…”

“Marpekanen dagiti dawa, Apo Teniente,” kinuna ni Apo Arturo Sanchez. “Narigat a panunoten nga intay agani a nakaad-adu ti uleg iti pinagayantayo. Ania ti aramidentayo?”

“Wen, ania ti aramidentayo tapno awanto ti matukkaw iti uleg?” kinuna ti Teniente.

Sumagmamano a minuto nga awan ti nakasao.

Maysa nga agtutubo a mannalon nga agnagan iti Honesto Baclig Sabado ti nangitayag iti imana. Tinung-edan ti Teniente.

“Apo Teniente,” kinunana, “no uleg ti pagsasaritaan, maysa a mannumang ti masapultayo. Damagko a kabaelan a kasarita ti mannumang dagiti uleg…”

Maysa a lakay a taga-Barrio Guesset, nga agnagan iti Felicisimo Alipio, ti kinasarita ti Teniente del Barrio. Maysa manen a taripnong ti naangay iti sirok ti mangga ti Teniente.

“Ay, ket padasentayo, a, a kasarita ida, Apo Teniente,” kinuna ni Apo Alipio a napnuan pakumbaba. Sinangona ti taripnong. “Kiddawek laeng, Kakabsat, nga awanto ti sumalog iti taltalon inton mapanak.”

Inrana ti mannumang ti aldaw ti Biernes nga ipapanna iti talon ni Apong Venancio. Nabati dagiti mannalon iti gayadan dagiti taltalon. Insursurotda ti panagkitada iti mannumang nga umad-adayo.

Agtantanamitim ti mannumang bayat ti panangtaluntonna iti tambak. No kua, agsagawisiw santo agpaswit.

Adayo pay iti kinelleng ni Apong Venancio, nakitana ti panagsangpet dagiti kannaway manipud iti amin a direksion ket nagdissoda kadagiti tambak nga asideg ti umok ti kannaway.

Nupay di met agang-angin, napalalo ti panagkutikuti dagiti pagay iti kataltalonan. Agsangpeten dagiti uleg.

Idi taliawen ti mannumang ti likudanna, iti agsumbangir ti tambak a ‘yanna, nakitana dagiti nadumaduma a klase nga uleg, dadakkel ken babassit, nagita ken saan, a sumursurot kenkuana.

Idi makadanon iti kinelleng ni Apong Venancio, nakitana ti nakaad-adu nga uleg a nagtitipon dita. Nagtantanamitim manen sa nagsagawisiw iti medio sawaw.

Maysa a karasaen a dua nga agpa ti kaatiddogna ti immasideg kenkuana. Inngato ti karasaen ti ulona sa nagtamed iti mannumang.

“Agyamanak ta dinengngegyo ti awisko,” kinuna ti mannumang nga umis-isem. Sinangona dagiti kannaway. “Agyamanak met iti panangsaraboyo kaniak,” kinunana pay.

Sangsangkamaysa a naguni dagiti kannaway.

“Ammok a naisangsangayan daytoy a gundaway a kaaddayo amin ita. Palubosandak koma a mangkita iti napateg unay a bambantayanyo ditoy.”

Nagtung-ed ti karasaen. Ket naguyasen iti baet dagiti pagay a narpekanen iti dadakkel a dawa. Sinurot ti mannumang ti uleg babaen ti panangtaluntonna iti tambak. Timmayab dagiti kannaway iti dalanna. Nanglikaw iti tambak, ket agturongen iti ‘yan ti umok.

Napa-Ah idi makitana ti dakkel a kannaway a nakatugaw iti umokna.

“Mapadayawan ti ili ti Rosales iti panangpilim iti ilimi a pagitlogan ken pagpessaan, Apo Kannaway,” kinuna ti mannumang.

Nagtungtung-ed ti dakkel a kannaway iti umok. Naguni iti bassit ket nagparang ti ulo ti sibongna manipud iti puon ti kanawan a payakna. Rimmuar ti sibong sa limmagto a nagtakder iti bukot ti inana.

“Apo a mannakabalin amin!” nayesngaw ti mannumang. “Anian a pintasmo!” kinunana iti sibong.

Naglagtolagto ti sibong iti bukot ti inana. Naguni-uni pay.

Napaellek ti mannumang. Linintegna ti takderna. “Ala, wen,” kinunana iti sibong, “dumakkelka ditoy agingga a makatayabkan.” Sinangona dagiti kannaway ken uleg. “Idanonko daytoy nasaksiak ditoy kadagiti mannalon ti Cabugaoan, ket kiddawek kadakuada a didakay singsingaen agingga a malpas ti inayanyo ditoy!”

Naggigiddan a naguni dagiti kannaway ken dagiti uleg. Kasla mapispisang a lupot ti uni dagiti uleg.

Nagpakada ni Apo Felicisimo Alipio. Intulod pay dagiti kannaway ken uleg agingga iti asideg ti gayadan ti taltalon.

Iti taripnong dagiti mannalon iti sirok ti lakay a mangga ti Teniente del Barrio, imbaga ti mannumang ti amin a nasaksianna ken pannakisaritana kadagiti kannaway ken uleg.

Immannugot met dagiti mannalon a dida singsingaen dagiti kannaway ken uleg.

Ket dimmakkel ti sibong ti kannaway. Nagbaliw dagiti dutdotna iti umasping iti dutdot ti inana. Pimmirak met dagiti saka ken karaykayna.

Maysa nga aldaw, kinuyog ti inana a nagtayabtayab iti ngato ti kataltalonan.

“Laglagipem a ditoy ti nakaipasngayam,” kinuna ti ina a kannaway. “Mabalinmonto a subliasublian.”

Kalpasanna, rinikusda ti pakabuklan ti Rosales.

“Apo, nagpintas gayam ti Rosales!” kinuna ti anak a kannaway. “Maipagpannakkelko a ditoy ti nagtaudak.”

Napanda pay iti akinlaud a bakrang ti Bantay Balungao ket kinablaawanda dagiti tumatayab, uyokan ken dadduma pay a nabiag dita.

Bimmalitoken dagiti kinelleng ti Rosales. Nakasaganan nga anien dagiti natangkenanen a dawa. Pagtutulaganen dagiti mannalon ti tagnawa a panaganida.

Kamaudiananna, nagpakadan ti dakkel a kannaway kadagiti uleg. Nagyaman iti di magatadan a tulongda kadagiti kannaway.

“Kaanonto manen ti yaayyo ditoy, Apo?” dinamag ti pangulo dagiti uleg.

“Kalpasan ti sangapulo ket dua a panagtutudo,” insungbat ti dakkel a kannaway.

“Urayenmi ti panagsubliyo. Ket, ala, naragsak a panagdaliasat.”

Ket timmayaben dagiti kannaway.

“Ania itayen ti nagan ‘diay anakna?” dinamag ti lider a karasaen iti kaabayna.

 “Naanus Nagaget Nasaririt.”

Nagabay ti agina a kannaway iti tengnga ti sirkulo a pormada nga agtayab. Namitlo a rinikusda ti Barrio Cabugaoan. Nakita ida dagiti bumario ket nagsisipat dagitoy. Ammoda a pumanawen dagiti kannaway ket immayda agpakada.

Insardeng ni Apong Venancio Sionil ti panangtawingna iti timba iti bubon iti solarna idi bigla a lumabas ti dakkel nga anniniwan ti pangen dagiti kannaway iti batogna. Timmangad. Naguni dagiti kannaway, a kas man kunkunada, “Inkami pay, Apong! Dios ti agbati!”

“Ala, ket Dios met ti kumuyog kadakay amin!” di napupuotan a kinuna ti lakay.

Insardeng ni Teniente del Barrio Policarpio Savellano ti panangpak-olna koma iti labaha iti supot ni George Washington Asuncion, idi agriaw dagiti ubbing iti napalalo a ragsakda a nakakita iti pangen dagiti kannaway a lumabas iti batogda iti igid ti waig.

Nagpalaud ti pangen dagiti kannaway. Rinikusda ti batog ti kinelleng ni Apo Juan Buena Sanchez Primero ti Bario Tomana, iti ili met laeng ti Rosales.

Agan-anin dagiti kameng ti pamilia ken kaarruba ni Apo Sanchez. Nadlaw dagiti mannalon ti pangen dagiti kannaway ket insardengda ti aramidda. Impayapay ni Apo Juan ti kumpayna kadagiti kannaway, a kas man kunkunana, “Dumagaskay pay, Apo!”

“Ditanto ti sumaruno a pagitlogak,” kinuna ti ina a kannaway iti anakna.

Nagpaabagatan ti pangen dagiti kannaway.

Ket idi 1936, nagsubli nga agpayso ti dakkel a kannaway ken ti pangenna iti kinelleng ni Apo Juan Buena Sanchez Primero.—O

(Naipablaak iti Bannawag, Enero 25, 2010.)

---