Ti Sarukod ni Moises
Sarita a Para Ubbing ni JUAN S.P. HIDALGO, JR.

MAMINSAN iti makatawen nga estoriaen ni Maestro Jorge Rabara Sanchez ti pasintawi wenno leyenda ti datdatlag a Sarukod ni Propeta Moises kadagiti estudiantena iti Maikapat a Tukad iti Rosales National High School. Segun iti maestro, napasamak ti estoria adu a tawenen ti napalabas sakbay a nagbalin a munisipalidad ti ili ti Rosales, Pangasinan, idi Marso 16, 1852. Kabakiran pay laeng idi ti kaaduan a paset dagiti agdama a barangay ti Rosales.

Adda idi agtutubo nga agnagan iti Pedro Malong nga agum-uma iti abagatan a paset ti agdama a Barangay Salvacion nga asideg iti amianan nga igid ti bassit a dan-aw. Agindeg ti pamilia ni Pedro iti asideg ti simbaan. Iti uma, iti igid ti dan-aw, nangpatakder ni Pedro iti kalapaw a paginanaanna, ken umiananna no kua.

Naminsan, imian ni Pedro iti kalapawna. Al-alaennan ti turogna idi agparang kenkuana ti maysa a datdatlag a lakay. Panayagen daytoy. Pagat-rusok ti barbasna, pagat-siket ti buokna, ken pagat-barukong ti murdong dagiti kidayna. Nagkawes iti kasla sotana ti padi, ken nagiggem iti rutongrutongan a sarukod a pagat-abagana ti kaatiddogna. Nakasandal iti lalat. Nakasingsingpet ti langa ti lakay ket saan a nagbuteng ni Pedro.

“Pedro, bumangonka ta adda ibagak kenka,” kinuna kano ti lakay.

Bimmangon ni Pedro ket nagtugaw iti pingir ti datar.

“Inton rabii ti Biernes Santo,” intuloy ti lakay, “umianka manen ditoy.” Sinangona ti dan-aw. “Iti tengnga ti dan-aw, addanto rummuar a sarukod…”

Kinita ti lakay ni Pedro, ket nakitana nga interesado daytoy nga ituloyna ti agsarita.

“Sakbay a tumengnga ti rabii, makangngegka iti uni ti adu a kampanilia nga aggapu iti ngato. Sarunuen ti uni dagiti kampana. Ket aglawag ti tengnga ti dan-aw. Manipud iti tengngana, rummuar ti immadigi a lawag, a kas kadakkel ti bagim, nga agpalangit. Kalpasanna, rummuar ti sarukod, sa agpundo iti rabaw ti danum iti sumagmamano a kanito. Ket kayatko nga inkanto alaen dayta a sarukod.”

Dandani natinnag ni Pedro iti daga iti nangngegna.

“Mabutengak, Apong! Ay, diak kabaelan!” kinuna ni Pedro.

“Kabaelam,” kinuna ti lakay. “Nakitaka a makisalsalip iti linnangoyan, ket sika a kanayon ti mangabak.”

Nagdumog nga agwingwingiwing ni Pedro. “Diak kabaelan, Apong! Mabutengak!”

“Denggem, Apok,” kinuna manen ti lakay. “Nabileg dayta a sarukod. No ikutmon, kabaelam a parmeken dagiti dakes a tao ken dagiti adipen ti Impierno. Adunto pay ti maduktalam a bilegna.”

Kamaudiananna, naallukoy met laeng ti lakay ni Pedro a padasenna ti gasatna a mangala iti datdatlag a sarukod. Insagana ni Pedro ti bagina. Nupay nayanak a nasingpet ken manangngaasi, impaspasnekna pay ti nagkarkararag iti Apo a Namarsua tapno tulonganna a mangala iti datdatlag a sarukod. Nagay-ayuno pay tapno dumalus ti bagi, isip, ken kararuana.

Karabiyan ti Biernes Santo, imian manen ni Pedro iti kalapawna. Inur-urayna nga agparang manen ti datdatlag a lakay ngem napaay. Nakasaganan. Ti laeng dekordon a putotna ti nabati iti bagina. No kua, sangkakitana ti dan-aw a nakataltalna iti selleg ti bulan. No maminsan met, tangadenna ti mungay ti Bantay Balungao a kasla adda agtemtemtem sadiay.

Idi tumengngan ti rabii, kellaat a nakangngeg ni Pedro iti uni dagiti kampanilia manipud iti ngato. Agpabpababa ti uni. Inallingagna a nasayaat ti uni dagiti kampanilia, ket idi kapkapnekannan a maigidiat dagitoy kadagiti uni dagiti mangrabrabii iti bakir, kinunana a di napupuotan, “Ay, isu daytan!” iti dandani di simngaw a timekna.

Simmaruno a nangngeg ni Pedro ti uni dagiti kampana manipud iti ngato. Agpabpababa met ti uni dagiti kampana. Simgar ni Pedro. Limmabba ti ulona, ket bimmanugbog ti barukongna. Nagpayegpeg a kasla agmalaria. Makatitilengen ti uni dagiti kampanilia ken kampana.

Inkan! Adda napigsa a timek a nangngeg ni Pedro iti utekna.

Dimsaag ni Pedro iti kalapaw. Nagdardaras a napan iti igid ti dan-aw.

Manipud iti nagtakderanna, nakita ni Pedro ti panaglawag ti tengnga ti dan-aw. Nagwaras ti lawag sa nagtimbukel. Nagkubuar ti tengnga ti dan-aw, sa nagsibo. Ket adda immadigi a lawag a rimmuar iti tengnga ti agsibsibo a danum, nagtartarus daytoy a nagpalangit. Madamdama bassit, nakitan ni Pedro ti in-inut nga iruruar ti akinngato a paset ti sarukod manipud iti danum, iti uneg ti immadigi a lawag. Idi makaruar ti sibubukel a pasetna, nagpundo iti rabaw ti danum. Pumirak ti sarukod, ken adda bukodna a lawag.

Inka alaenen! Nangngeg manen ni Pedro ti timek iti utekna.

Ngem kasla naidarekdek a pungdol ni Pedro iti nagtakderanna. Nakamulagat ken nakanganga lattan. Agpaypayegpeg latta a kasla agmalaria.

Kellaat nga adda nangkugtar iti kutitna, ket timpuaken iti danum. Nagsubli ti riknana.

Ti sarukod! nakunana.

Ket impanna aminen a kabaelanna nga aglangoy. Kasla bato a maipaspasayag iti rabaw ti danum. Kurangna la a di umangesen ti namay-anna.

Pardasam pay! Pardasam pay! Nangngegna manen ti timek iti utekna.

Idi asidegen iti datdatlag a sarukod, kellaat a nagbetted dagiti gurongna. Napariaw ken napasardeng iti panaglangoyna. Ngem dina intulok a mapaay. Intuloyna manen ti naglangoy. Ket idi gammatanna koman ti sarukod, kellaat a timmayab daytoy a nagpangato, iti uneg met laeng ti immadigi a lawag. Simmurot ti uni dagiti kampanilia ken kampana.

Bigla a nagpukaw ti immadigi a lawag ken ti lawag iti tengnga ti dan-aw, a sinaruno ti panagpukaw ti kubuar ken sibo ti danum. Nagsubli ti talna ti danum.

Agsangsangit ken agngarngariet ni Pedro a nangmasahe kadagiti gurongna. Lumned-tumpaw iti danum. Idi maalay-ayan bassit ti bettedna, inkarigatanna ti naglangoy a nagpaigid. Intuloyna a minasmasahe dagiti gurongna. Dina napupuotan ti yaasideg ti datdatlag a lakay manipud iti likudanna. Uray la nakigtot idi makitana ti lakay a nagtakder iti sangona.

Nabayag bassit a nagpinnerrengda. Awan ti makita ni Pedro a pammabalaw kadagiti mata ti lakay. Nakadungdungngoda ketdi a kumitkita kenkuana, ken apagapaman ti isemna.

Napadumog ni Pedro. Mabain. Kayatna koma nga ipeksa ti sakit ti nakemna iti panangpaayna iti lakay, ngem awan ti masarakanna a balikas.

Inyawat ti lakay ti dakulapna ken ni Pedro sana tinulongan daytoy a tumakder.

“Impakatmo met amin a kabaelam, Apok, ket dayawenka iti dayta,” kinuna ti lakay. “Agparangto manen ti sarukod kalpasan ti dua gasut a tawen.”

Napanganga ni Pedro. Awanton itoy a biag no mapasamak manen ti panagparang ti datdatlag a sarukod.

“Apong, ania kadi daydiay a sarukod?” dinamagna.

“Daydiay, Apok, ti Sarukod ni Propeta Moises.” Apagsaona, kasla kirem a nagpukaw ti lakay.

MAYSA kadagiti estudiante ni Maestro Jorge Rabara Sanchez ti mamati iti pasintawi ti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises. Isu daytoy ni Peter Santiago a taga-Barangay Salvacion, nga anak ti agdama a barangay chairman. Masirib nga agtutubo ni Peter a mapispisel nga agturpos a balediktorian iti tawen 2005. Maysa pay kadagiti nakaruar iti eksamen tapno makastrek nga agadal iti Unibersidad ti Filipinas iti Diliman.

“Sir,” kinunana iti maestro iti naminsan a bakanteda iti klase, “patiek nga adda kinapudno a nakaibasaran ti ania man a pasintawi. Kaano a madanon ti maikaduagasut a tawen a panagparangto manen ti sarukod ni Moises iti dan-aw ti Salvacion?”

Nagkatawa ti maestro a nangmatmat iti estudiantena. Makitana a serioso ti agtutubo a mangammo iti sungbatna. “Hm, iti kalkulasionko, inton tawen 2009. Uppat pay a tawen manipud ita.”

“Tawen 1809 ngarud idi padasen ni Pedro Malong nga alaen,” kinuna ni Peter. “Sir, nadakamat kadi iti estoria no mano a minuto a nagpundo ti sarukod iti rabaw ti danum sakbay a timmayab?”

Nagwingiwing ti maestro. “Ipapanmo laengen a dua agingga iti tallo a minuto,” kinunana.

“Kasla Olympic champion ngarud ti masapul a mangala iti sarukod!” nayesngaw ni Peter.

Naminsan, inkuyog ni Peter ni Danny nga adina iti dan-aw. Orasan ti adina ti pananglangoyna agingga iti tengnga ti dan-aw. Nalaing met nga aglangoy, ti kunana, ta nangab-abaken iti linnangoyan dita dan-aw. Idi, “Go!” impukkaw ni Danny, kasla tukaken a timmapuak iti danum. Impanna amin a kabaelanna a naglangoy. Ngem sangapulo a minuto ti inabotna agingga iti tengnga. Sa ket nagbetted pay kalpasanna. Dandani la ket ngarud nalmes. Naimbag la ketdin ta adda nairana nga agbambanniit iti dan-aw a nangalaw kenkuana. Iti takdang, nagtinulongan ti adina ken ti agbambanniit a minasmasahe dagiti gurongna agingga a napasublida ti normal a riknada.

“Masapul a sansanek ti agsanay,” kinuna ni Peter iti bagina.

Sakbay a nagpa-U.P. Diliman, Quezon City, ni Peter tapno ituloyna ti agbasa iti kolehio, naitagtagainepna ti datdatlag a lakay. Immay ti lakay iti siledna.

“Bumangonka, Peter, ta adda ibagak kenka,” kinuna ti lakay.

Masmasdaaw ni Peter a bimmangon iti iddana. Iti panangmatmatna iti lakay, ammona latta nga isu daytoy a lakay daydi nagparang ken ni Pedro Malong, dua gasut a tawenen ti napalabas. Eksakto ti langana, agraman kawes ken sarukodna, iti panangiladawan ni Maestro Jorge Rabara Sanchez kenkuana.

“Isaganam a naimbag ti bagi, isip, ken kararuam,” kinuna ti lakay, “tapno saankan a mapaay manen a mangala iti sarukod ni Propeta Moises.” Apagsaona, nagpukawen.

Nagbalin a burburtia ken ni Peter ti sinao ti datdatlag a lakay. Salsaludsodenna iti bagina, ania ti kayatna a sawen iti, “tapno saankan a mapaay manen a mangala iti sarukod ni Propeta Moises?” Inulit-ulitna ti balikas a “manen.” “Apay a manen? Napaayak kad’ idin?” kunkunana.

Nupay agbasbasa a kas eskolar ni Peter, inusarna amin a gundawayna nga agsanay nga aglangoy. Nagpabalakad kadagiti U.P. Swimming Instructor iti umno a panaglangoy. Mapan agsanay iti swimming pool ti U.P., Balara Filtration Plant, Ateneo de Manila, Quezon City, iti baybay ti Batangas ken Cavite. Orasanna ti panaglangoyna. Isamirana met ti agriing iti parbangon sa mapan agtaray iti Oval iti U.P. campus tapno bumileg dagiti sakana. Bimmileg met dagiti bara ken ti pusona. Pulos a dina napadasan iti nagbetted.

Napatanor a managkararag, innayonna pay ti nagay-ayuno, ket inggiddanna iti Ramadan dagiti Muslim a gagayyemna.

Iti bakasion dagiti klase iti maikapat a tawenna iti kolehio, nagawid ni Peter iti Marso 2009 idiay Barangay Salvacion. Iti Abril 10 ti Biernes Santo, ket kayatna a padasen ti pardasna nga aglangoy iti dan-aw.

Inkuyogna manen ni Danny a napan iti dan-aw. Nangitugotda iti relo. Idi “Go!” impukkaw ti adina, dinagdagusnan ti timmapuak iti danum. Impennekna ti naglangoy, ket kasla maipaspasayagen a bato iti rabaw ti danum ti peggesna nga aglangoy. Nakadanon iti tengnga ti dan-aw a di nagbetted. Idi taliawenna ti adina iti igid, insenias daytoy ti dua a ramayna. Naalana iti dua laeng a minuto!

Idi agawidda nga agkabsat, isu pay laeng ti panangipudno ni Peter iti adina ti panggepna a mangala iti datdatlag a sarukod ni Propeta Moises inton tengnga ti rabii ti Biernes Santo.

Iti rabii ti Huebes Santo, naitagtagainep manen ni Peter ti datdatlag a lakay. Kas iti immuna, immay ti lakay iti siledna.

“Uray ania ti mapasamak iti panagpatengngam iti dan-aw, ituloymo latta ti aglangoy,” kinuna ti lakay. “Dikanto mangikuyog iti kaduam. Awanto ti ania man nga awitem. Nalawag?”

“Wen, Apong!”

Apagtung-ed ti lakay, nagpukawen.

Iti rabii ti Biernes Santo, nagsaganan ni Peter. Awan ti ania man nga awitenna. Nakatisirt, nakapurontong, ken nakasinelas iti goma laeng.

“Manong,” kinuna ni Danny, “nasayaat unay no umayka kadkaduaen. Amangan no masapulmonto ti tulongko, no kaskasano.”

“Agbatikan, Ading,” kinunana. “Adda kaasi ni Apo Dios. Tulongannak nga agkararag tapno agballigiak.”

Sinurotna ti kalsada nga agpadan-aw. Bumanurbor ti uni dagiti traysikel idi adda pay laeng iti kabalbalayan, ngem idi makaruaren dita, nakaul-ulimeken ti aglawlaw. Dagiti laeng uni dagiti mangrabrabii ti mangngeg. Kumanagkag ti sellag ti kabus a bulan.

Nagtugaw iti igid ti dan-aw. Pinalpaliiwna ti aglawlaw no adda sabali a tao. Awan. No kua, matmatanna ti dan-aw a sumilsilap ken nakataltalna iti sellag. No maminsan, tangadenna ti mungay ti Bantay Balungao iti daya. Kabakiran dagitoy idi, nakunana iti nakemna, ket inisipna ti langa daydi Pedro Malong a nagur-uray met iti panagtengnga ti rabii ti Biernes Santo.

Riniknana ti bagina. Nasimbeng ti isip ken pitik ti pusona. Idi kitaenna ti oras iti relona, dandanin agalas dose. Nagussob ket ti laeng paglangoyna ti suotna. Inikkatna met ti relona.

Nagsubli a nagtugaw.

Madamdama pay, nakangngegen iti uni ti adu a kampanilia manipud iti tangatang. Timmakder sa timmangad. Awan makitana iti nakadaldalus a langit. Agpabpababa dagiti uni.

“Isu daytan!” nakunana iti bagina. Nadlawna a nagbaliw ti timekna.

Simmaruno ti uni dagiti kampana manipud iti tangatang. Agpabpababa met. Kasla mapunnon ti aglawlaw iti pumigpigsa ken umas-asideg nga uni ti rinibu a kampanilia ken kampana.

Narikna ni Peter nga adda pigerger nga aggapu iti kaungganna ket dinan malapdan ti ilalabba ti ulona ken ti iseseggarna. Bimmanugbog ti barukongna a kunam lan kayat ti pusona ti sumalto. Inkarigatanna a labanan ti butengna. Nangmesmes. Intupaktupakna dagiti dapanna. Ngem dina mapaksiat ti payegpegna. Mangngegna payen ti panagtupa dagiti ngipenna!

Nasdaaw idi makitana ti sumagmamano a tattao a kellaat a timmakder iti igid ti dan-aw ket nagtatarayda nga immadayo. Impapanna a nakapakleb dagitoy itay nga agur-uray met a kas kenkuana.

Kellaat a naglawag ti tengnga ti dan-aw. Nagwaras ti lawag agingga a nagsirkulo. Simmaruno ti panagkubuar ti tengnga ti dan-aw, sa nagsibo. Ket rimmuar ti immadigi a lawag iti tengnga ti kubuar ken sibo. Nagpalangit ti immadigi a lawag.

Kasla addan iti rabaw ti dan-aw dagiti makatitileng nga uni ti kampanilia ken kampana.

Nakakita manen ni Peter iti tattao a nagparang iti igid ti dan-aw ket nagtatarayda nga immadayo. Insublina a dagus ti panagkitana iti tengnga ti dan-aw.

Nakitana ti in-inut nga iruruar ti akinngato a paset ti sarukod manipud iti rabaw ti danum, iti uneg ken tengnga ti immadigi a lawag. Madamdama bassit, nakaruaren ti sibubukel a sarukod,  ket nagpundo daytoy iti rabaw ti danum. Pumirak ti sarukod ken adda bukodna a lawag.

Inka alaenen! adda timek a nangngeg ni Peter iti utekna.

Ngem kasla naenkanto ni Peter iti nagtakderanna. Kasla naidarekdek lattan a pungdol ket awan ti makutina a paset ti bagina. Binibinegen ti napalalo a butengna. Nakanganga ken nakamulagat lattan.

Iti asideg ken adayo nga igid ti dan-aw, nakitana ti adu a tao a naggigiddan a timmapuak iti dan-aw. Agiinnunada nga aglangoy nga agpatengnga iti dan-aw.

Bigla nga adda nangkugtar iti kutit ni Peter ket uray la naisuyo daytoy a nagdisso iti danum. Nagsubli ti riknana.

Ti sarukod! nakunana.

Ket impenneknan ti naglangoy nga agpatengnga iti dan-aw. Iti peggesna nga aglangoy, kasla maipaspasayag a bato iti rabaw ti danum.

Bigla nga adda nagkanabsuok iti sikigan, sanguanan, ken likudanna. Apagtaldiapna laeng ti nakitana iti igid ti dan-aw. Adda tattao a mangbatbato kenkuana. Kayatda a lapdan ti panagballigina. Napuntaan ti bukot ken ulona. Naariweng. Ngem intuloyna ti deretso a langoyna. Maunaanna dagiti kasalipna, ammona, ngem immadu ti bato a nagdisso iti bagina, kadagiti ima ken sakana.

Dua a napapardas nga aglangoy ti kainnunana iti tengnga. Ket iti maudi a segundo, uray la nga inlagtona ti nanggammat iti sarukod. Apaggammatna iti sarukod, timmayaben daytoy. Kasla layap a nagpangato a nangsurot iti immadigi a lawag.

Nagpukaw ti immadigi a lawag. Nagsardeng nga agpangato ni Peter ken ti iggemna a sarukod. Wen, agtatapawda iti tangatang. Ngem awan marikna ni Peter a dagsenna. Idi kumita iti baba, kasla bituen a naipattopattok dagiti silaw dagiti ili dagiti probinsia ti Pangasinan, Tarlac ken Nueva Ecija, ket kasla atitiddog a tali dagiti agkakamang a kalsada a pagtartarayan dagiti babassit a silaw dagiti lugan.

Kellaat a nagparang ti datdatlag a lakay iti sangona. Nabalkot iti lawag ti lakay. Umis-isem daytoy a nangperreng kenkuana. “Kablaawanka iti panagballigim, Apok,” kinunana. “Ita, ikumitko kenka ti pagrebbengam. Sika ti maysa nga agaywan iti Daga ken iti Sangkataoan. Agingga nga adda kenka ti sarukod, awanto ti puersa iti rabaw ti daga a makabael a mangparmek kenka. Ala, agawidkan.”

“Apong, kasano ti panagawidko?”

“Ay, ket bilinemon, a, ‘ta sarukodmo!” Nagkatawa ti lakay ket nagpukawen.

Binilin nga agpayso ni Peter ti sarukod nga agsubli iti igid ti dan-aw ta dagasenna dagiti kawes ken relona. Apagkirem, ne! Agtatakderen iti igid ti dan-aw!-O

(Naipablaak iti Bannawag, Setiembre 21, 2009. Naipakada iti autor ken iti editorial ti Bannawag ti pannakaipaskilna.)

---